انواع دستگاه های اتوکلاو

مروری بر انواع دستگاه های اتوکلاو (Autoclave)

اتوکلاو (Autoclave)برای استریل کردن ابزار پزشکی و آزمایشگاهی در فشار و دمای بالا و با استفاده از بخار آب می باشد. اتوکلاو  یک محفظه دارای فشار است که در آن از بخار اشباع شده برای افزایش دما جهت استریلیزاسیون استفاده می شود. اتوکلاوها در آزمایشگاههای میکروبیولوژی , مــــراکز بهداشتی و . . . استفاده می شود.

اکثر اتوکلاوها به دو محدوده می رسند:

• محدوده پائین 254-250 درجه فارنهایت (123-121 درجه سانتی گراد)
•  محدوده بالا 274-270 درجه فارنهایت (134-132 درجه سانتی گراد)

اتوکلاو دارای چرخه استریلیزاسیونی به شرح ذیل می باشد :

1.  تزریق بخار به درون محفظه جکت جهت گرم شدن چمبر
2.  ورود گرما به درون محتویات چمبر
3.  زمان نگهداری دمای تعیین شده جهت استریل
4.  زمان پایین آمدن دمای محفظه اتوکلاو و تخلیه (وکیوم) داخل چمبر

به طور کلی کل مدت زمان کار دستگاه اتوکلاو از فشار دادن دکمه Start (شروع کار) تا پایان کار سیستم ، مجموع سه زمان: Preheating Time (زمان اولیه) ، Sterilization Time (زمان استریلیزاسیون) و Drying Time (زمان خشک شدن) است. برنامه کامل استریل عبارت از ۹ مرحله زیر است:

آبگیری  –  پیش خلاء  –  افزایش دما  –  استریل  –  تخلیه  –  پس خلاء  –  خشک شدن  –  یکسان سازی  –   پایان کار

طرز کار اتوکلاو :

اتوکلاو ها عموماً توسط فشار تنظیم می‌شوند. به عنوان مثال در بخار خالص (درجه اشباع ۰/۸ تا ۱) با فشار ۲ بار ، دمای بخار باید ۱۳۴ درجه سانتی گراد باشد. پمپ خلاء در آغاز مراحل استریلیزاسیون با ایجاد مکش ، هوای داخل محفظه را تخلیه کرده ، سپس بخار وارد دستگاه می‌شود. استریل کردن وسایلی که از مواد متخلخل ساخته شده اند مثل منسوجات و ابزار بسته بندی شده که هوا در آن محبوس می‌شود ، در مقایسه با سایر وسایل بسیار دشوار است. در زمان تخلیه ، هوای داخل محفظه و بسته‌ها به بیرون کشیده شده و عموماً هر چه زمان مکش بیشتر باشد ، جایگزین شدن بخار مؤثرتر خواهد بود. متناسب با افزایش فشار منفی داخل محفظه ، خارج سازی هوا دشوارتر می‌شود ؛ به همین دلیل دستگاه‌های خودکار امکان کاهش فشار (تخلیه) و وارد ساختن بخار را در چند مرحله فراهم می‌سازند. در این روش بخار به طور متناوب جایگزین هوا شده و راندمان بالاتری نسبت به تخلیه تنها دارد.

انواع اتوکلاو از نظر دسته بندی : 

• کلاس N

در خرید این نوع اتوکلاو باید بسیار دقت کرد. بر اساس استاندارد این اتوکلاو قادر است ابزار آلات جامد بدون پوشش را استریل نماید. به این ترتیب تضمینی برای استریل وسایل پوشش‌دار (مثل پارچه یا کاغذ های مدیکال) و نیز وسایل حفره دار وجود ندارد.

• کلاس S

وسایلی که در این نوع اتوکلاو می‌ توان استریل نمود توسط کارخانه سازنده مشخص می‌شود. این اتوکلاو می‌تواند ابزار آلات بدون پوشش جامد یا پوشش دار جامد ، مواد نساجی مثل پارچه ، گاز تک لایه و وسایل سوراخ دار B را استریل نماید. یک اتوکلاو کلاس S می‌تواند با پمپ وکیوم یا بدون آن تجهیز شود و قطعاً دارای سیکل خشک‌ کن است.

• کلاس B

این اتوکلاومی‌تواند تمام انواع ابزار و وسایل پوشش دار جامد و بدون پوشش ، مواد نساجی و ابزار سوراخ دار مدل B و مدل A را استریل نماید. اتوکلاوهای این رده دارای پمپ وکیوم قدرتمندی است که می‌تواند تا حدود ۰/۹- بار خلاء ایجاد کند.

پارامترهای مهم در یک دستگاه اتوکلاو بخار :

•  میزان مکش هوا
•  اندازه و جنس چمبر
•  نحوه بارگذاری و کنترل دستگاه
•  دامنه دمایی
•  سیکل گراویتی و دمایی
•  شرایط هشدار (نوع نشانگر)
•  مدیریت اطلاعات (مثلا رکوردر) و پرینتر
•  نحوه کار (اتوماتیک یا دستی)
•  فشار بخار و برق مورد نیاز
•  ویژگی حفاظت از محیط زیست
•  پالس تزریق – تخلیه بخار VAC
•  استانداردها و تأییدیه ها (FDA ، CE و …)

چه نکاتی هنگام کار با اتوکلاو باید رعایت شود؟

اثر بخشی اتوکلاو بستگی به زمان, دما و مسیر تماس بخار با مواد عفونی دارد. بنابراین برای استریل کردن کامل و موثر و همچنین جهت عملکرد صحیح اتوکلاو پیشنهاد می شود:

•  بیشتر از سه چهارم کیسه اتوکلاو پر نشود.
•  مواد نوک تیز نباید در داخل کیسه اتوکلاو قرار داده شوند بلکه باید در ظروف مخصوص زباله های نوک تیز جمع آوری شده و به عنوان زباله های تیز و برنده دفع گردد.
• کیسه ها, مواد و وسایل مورد نظر جهت استریل شدن در اتوکلاو باید به صورت شل(Loose) و آزاد بسته بندی شوند تا جریان بخار آب بتواند آزادانه در آن جریان داشته باشد.
•  اقلام طوری قرار داده شوند که بخار به تمامی نقاط آنها برسد.
•  ظروف شیشه ای باید روی کناره خود قرار داده شوند تا هوا بتواند جای خود را با بخار عوض کند.
• بخار نمی تواند در چربی ها نفوذ کند بدین ترتیب وسایل آلوده به چربی باید از طرق دیگری استریل شوند.
• ظروف حاوی مایع را نباید پر کرد بلکه باید یک دوم تا یک سوم آن خالی باشد این کار مانع از خارج شدن مایع از ظرف هنگام جوش آمدن می شود.
• بهتر است جهت جلوگیری از تشکیل رسوب در دستگاه اتوکلاو از آب مقطر استفاده کرد.
• سطح آب درون دستگاه نباید از انتهای پائین دیگ بالاتر رود.
• پیچ های درب را باید محکم بست برای این منظور باید پیچ های روبروی هم بسته شود تا درب دستگاه به طور یکنواخت محکم شده و بخار آب از آن خارج نشود.
• حرارت مناسب 121 درجه (250 فارنهایت ) و فشار مناسب 15 پوند بر اینچ مربع(PSI) می باشد.
• حداقل زمان لازم جهت اتوکلاو کردن 45 -30 دقیقه می باشد برای مثال جهت استریلیزاسیون محلول ها و ویال های کار باDNA، 20 دقیقه و دمای 121 درجه کافی است و برای وسایل و مواد کار باRNA, 45 دقیقه و دمای 121 درجه کافی می باشد اما مواد عفونی خطرناک تر مثل محیط های کشت تلقیح شده یا نمونه های عفونی (مثل میکروب سل) باید به مدت یک ساعت اتوکلاو شوند. لازم به ذکر است که استفاده از دماهای بیشتر از میزان لازم و مدت زمان طولانی تر تفاوتی در نتیجه حاصل ندارد , پس بهتر است از دما و زمانی که طبق دستورالعمل لازم است، پیروی گردد.
• اتوکلاو باید در داخل آزمایشگاه وجود داشته باشد . اگر اتوکلاو در خارج از آزمایشگاه قرار داشت مواد و وسایل مورد نظر باید در ظروف ضد نشت و قابل استریل کردن بسته بندی شده و به اتوکلاو منتقل شوند.
• پس از اتمام زمان لازم برای استریل کردن نمونه ها جهت باز کردن درب دستگاه ابتدا منبع حرارت را خاموش کرده و دریچه خروج بخار را باز کنید (دریچه خروج بخار را باید آهسته باز کرد مخصوصا” اگر محلول داخل اتوکلاو باشد این عمل خیلی به آهستگی باید انجام شود) تا فشار داخل دستگاه به صفر برسد و پس از آن درب دستگاه را باز کنید, هیچ گاه قبل از آنکه حرارت و فشار اتوکلاو به حالت عادی برگشته باشد نباید آن را باز کرد.
• هنگام بازکردن دریچه خروجی اتوکلاو باید صورت خود را دور نگه داشت, دستکش حفاظتی پوشید تا از سوختگی با بخار جلوگیری شود.